De Noordoostpolder in actie tegen kernenergie en schaliegas

Elisabet Dueholm Rasch & Michiel Köhne van de afdeling Sociologie van Ontwikkeling en Verandering van Wageningen Universiteit volgden het verzet tegen Schaliegas en reconstrueerden de acties tegen kerncentrales in de Noordoostpolder. Hieronder hun bevindingen.

Toen we in april 2014 door weer en wind langs een binnenweg in de Noordoostpolder liepen, op zoek naar de voorgestelde boorlocatie voor schaliegas, hadden we niet kunnen bedenken dat we een dik half jaar later kind aan huis bij Tegengas zouden zijn. En dat we weer een paar jaar later aan de keukentafel zouden zitten van oud-leden van de Werkgroep Kernenergie. En ook niet dat we de initiatiefnemers van het in 2016 geopende windpark zouden interviewen. Of dat we, uitkijkend over de rust en regelmaat van het polderlandschap, ons af zouden vragen hoe het zou zijn hier te wonen, met al die ruimte.

Tegengas, voor duurzaam
We kwamen in eerste instantie terecht in de Noordoostpolder omdat we hadden gelezen over het verzet tegen de voorgestelde proefboringen naar schaliegas nabij Marknesse en Luttelgeest. Via via hadden we Hylke Hekkenberg leren kennen, misschien wel het bekendste gezicht van het schaliegasverzet in de Noordoostpolder. Een dag na de bekendmaking van de proefboorlocaties in maart 2013 had hij, geïnspireerd door Boxtel en Haren Schaliegasvrij, samen met een paar anderen de bewonersgroep Noordoostpolder Schaliegasvrij opgericht. ‘Deels bluf’, vertelt hij tijdens ons eerste interview, ‘als je een flyer maakt, een poster print en een Facebookpagina opent, besta je eigenlijk al.’

Hylke was één van de weinigen die wij spraken, die toen al wist wat de mogelijke gevolgen waren van schaliegaswinning voor de polder. Ook van de voorgenomen proefboringen was niemand echt op de hoogte. Zoals Nils en Lia, die op een ochtend in de lokale krant lazen dat er twee locaties in de Noordoostpolder waren aangewezen voor proefboringen naar schaliegas. Lia doet tijdens het interview voor hoe ze een paar keer op de kaart moest kijken, voor het tot haar doordrong dat het daadwerkelijk om de kavel ging waar ze vanuit de woonkamer op uitkeek.

De eerste informatieavond over schaliegas werd gehouden in de Schutsluis in Marknesse in samenwerking met Milieudefensie. Een deel van de bewoners vond de informatie hier echter te gekleurd: ‘Ze gebruiken gewoon schaliegas om hier weer hetzelfde verhaal te komen vertellen’, was een veelgehoorde opmerking in onze gesprekken met bewoners. Noordoostpolder Schaliegasvrij publiceerde op hun zelfgebouwde website de belangrijkste argumenten tegen schaliegas: landschapsontsiering, overlast van vrachtwagens, uitstel van de energietransitie, weinig economisch voordeel, risico’s met betrekking tot het gebruik van chemicaliën en vervuiling van het grondwater.  Ook werden er mogelijke alternatieven voor schaliegaswinning genoemd: windenergie, zonnepanelen, warmteopslag, maar ook isolatie, ramen op het zuiden en een warme trui aantrekken ‘want 17 graden binnen is echt wel warm genoeg’.
 
Daarnaast werd de gemeenteraad onder druk gezet, wat uiteindelijk resulteerde in het uitroepen van de Noordoostpolder als 44ste schaliegasvrije gemeente in september 2013. Dit weerhield de regering er echter niet van door te gaan met haar plannen. In de zomer van 2014 begon daarom de nieuw opgerichte bewonersgroep Schaliegas Nee Noordoostpolder een zienswijze tegen schaliegas te schrijven. Deze groep nam afstand van het linkse imago van Noordoostpolder Schaliegasvrij met als doel het draagvlak om tegen schaliegas te zijn te vergroten en een sterker geluid richting Den Haag mogelijk te maken. 

Beide bewonersgroepen werden niet veel later onderdeel van Tegengas - het samenwerkingsverband van bedrijven en bewoners in de Noordoostpolder tegen schaliegas - en sloegen zo de handen ineen met afgevaardigden van LTO, de bedrijvensector en het Tiendorpenoverleg. Ook Tegengas verzamelde informatie over de negatieve gevolgen van schaliegas, om die vervolgens te presenteren op dorpsvergaderingen en te gebruiken voor de lobby bij nationale politici. Daarnaast waren er onder andere een houten boorinstallatie, een schaliegasstemwijzer, banners voor langs de straat, een schaliegascongres in ’t Voorhuys en kreeg de minister een alternatieve schaliegas paragraaf opgestuurd voor zijn Energierapport 2015 waarin schaliegas als optie verder werd uitgesloten.
 
Zo werd ‘tegen schaliegas zijn’ steeds vanzelfsprekender in de polder. In verschillende interviews bleek dit onder meer geworteld te zijn in de geschiedenis van de Noordoostpolder als dé regio die een einde moest maken aan voedseltekorten; het nieuwe land waar mensen zelf verantwoordelijkheid moesten nemen voor het opbouwen van de samenleving. Daarbij kwam meerdere malen ook het verzet in de jaren zeventig en tachtig tegen een kerncentrale langs de dijk ter sprake. En zo begon voor ons, toen vanaf 2018 steeds duidelijker werd dat schaliegas geen optie was voor Nederland, een tocht langs verschillende oud-leden van de Werkgroep Kernenergie, het snuffelen in privé archieven die van zolder werden gehaald, en het uitpluizen van de oude kranten in de bibliotheek van Emmeloord.

Een kerncentrale langs de dijk?
In 1977 wees de regering Lubbers de Noordoostpolder aan als mogelijke locatie voor een kerncentrale. Meteen richtte een divers groepje bewoners, bestaande uit milieu-activisten, arbeiders, zelfverklaarde hippies, wetenschappers en boeren de Werkgroep Kernenergie op en schreef een open brief aan alle Noordoostpolderbewoners. Het doel was om hen van goede informatie te voorzien en daarmee democratische besluitvorming mogelijk te maken.

Dit was belangrijk omdat de informatievoorziening door het Ministerie volgens de Werkgroep niet betrouwbaar was. Ze saboteerden daarom de informatieavond van het Ministerie om hun eigen verhaal te kunnen vertellen. ‘Na een kwartiertje hadden we de hele zaak overgenomen en het hele forum kwam niet meer aan het woord’, aldus Bob Crébas, één van de kernleden van de Werkgroep. Ook bemachtigde de Werkgroep een plek als Regeringsvoorlichter in de Brede Maatschappelijke Discussie over kernenergie. Zo konden ze steeds opnieuw naar voren brengen waarom kernenergie de slechtste optie was.

De Werkgroep organiseerde ook informatieavonden en ludieke acties, zoals het bezetten van de Poldertoren en het verspreiden van informatiefolders vanuit een gigantische wigwam, midden in Emmeloord. Het doel was altijd om de nadelen van kernenergie naar voren te brengen. Zoals één van de leiders van de Werkgroep ons uitlegt: ‘Hierdoor kwam wel ons verhaal in de krant en konden we telkens opnieuw uitleggen wat de problemen waren van kernenergie.’
 
Tegelijkertijd was het belangrijk om op goede voet te blijven met voorstanders van kernenergie. Zo werd de verstoring van een vergadering van het lokale CDA van tevoren aangekondigd: ‘We komen met een groepje naar jullie vergadering, maar wees gerust, we blijven maar vijf minuten zodat er even foto’s gemaakt kunnen worden en we de krant halen.’ Toen later de Poldertoren werd bezet, werd ook meteen contact opgenomen met het gemeentebestuur, dat er vervolgens voor koos de bezetting te steunen. 

Vijf leden van de Werkgroep profileerden zich als “Boeren tegen Kernenergie”, onder het motto: ‘Je moet niet als burger de boeren iets uitleggen.’ Zij schreven een rapport over de effecten van een kerncentrale op het grondwater en over de consequenties voor boeren van een ongeluk met een kerncentrale in Amerika. Daarnaast bestudeerde de Werkgroep ook alternatieven voor kernenergie en kwam tot de conclusie: energiebesparing was de enige oplossing omdat hernieuwbare energie nog niet ver genoeg ontwikkeld was. 

Ook buiten de Noordoostpolder was de Werkgroep actief op landelijke vergaderingen en protesten. De regering bleef echter onbuigzaam totdat de Werkgroep ‘gelijk kreeg’ toen op 26 april 1986 in Tsjernobyl een kerncentrale explodeerde. Voorlopig zou er geen kerncentrale komen.

Verzet efficiënt en doelgericht
Het verzet tegen kernenergie en schaliegas in de Noordoostpolder was niet alleen efficiënt en doelgericht, maar ook een sociaal gebeuren met gezelligheid, aandacht voor elkaar en opbloeiende vriendschappen. Om een polderbrede samenwerking mogelijk te maken en succesvol acties en activiteiten te kunnen organiseren waren voor zowel de Werkgroep Kernenergie als Tegengas de sociale relaties met voor- en tegenstanders van hun zaak cruciaal. Zorgvuldig opgebouwde kennis speelde een belangrijke rol om draagvlak binnen de polder te creëren, maar ook om een stem op te eisen in de landelijke besluitvorming. 

Ook relaties met lokale ondernemers waren belangrijk. Zo kon de Werkgroep leunen op kringloopwinkel Het Goed als vergaderruimte en om geld binnen te halen door de verkoop van stickers. Daarnaast kwamen veel materialen voor acties hiervandaan. Ook voor Tegengas was de band met het bedrijfsleven handig bij het voorzien in de materiële kant van acties. Bovendien was het voor de Tegengassers belangrijk, zowel voor het lokale draagvlak als voor de lobby met landelijke politici, dat veel lokale ondernemers zichtbaar onderdeel waren van Tegengas. 

Goede contacten met de media waren belangrijk om specifieke acties, zoals de bezetting van de poldertoren of de publicatie van een onderzoeksrapport zichtbaar te maken en om de nadelen van kernenergie dan wel schaliegas keer op keer voor het voetlicht te krijgen. Voor de Werkgroep was het hierbij geen probleem om de openbare orde te verstoren, al dan niet in overleg met de betrokkenen. Tegengassers daarentegen gaven meermaals aan zich nooit en te nimmer aan de Ketelbrug vast te zullen ketenen. Media die over hen als ‘actiegroep’ schreven, werden steevast gecorrigeerd. 

Duurzame energie was voor beide groepen een belangrijk thema. Iedereen die wij spraken, vond het belangrijk om niet alleen problemen en nadelen voor het voetlicht te brengen, maar om ook actief na te denken over oplossingen voor het energievraagstuk, ‘want je kunt nu eenmaal niet alleen maar ergens tegen zijn’. Dit wordt ook zichtbaar in de voortvarendheid waarmee - nu schaliegaswinning van de baan is en Tegengas feestelijk is opgeheven - het doel om in 2030 energie neutraal te zijn, wordt opgepakt door NETwerk Noordoostpolder. Ondernemerszin en een polderbrede samenwerking staan hierbij voorop, onder het motto ‘Van, voor en door de Noordoostpolder’.

Dit stuk is een voorpublicatie van: Tegengas, voor duurzaam - Energie van, voor en door de Noordoostpolder