Polder van Vroeger | Het Alcatraz van de Lage Landen

Anno 2022 doet niets meer herinneren aan de barak van het interneringskamp. Foto: Bert Rosink

In de rubriek ‘Polder van Vroeger’ schrijft Bert Rosink over het interneringskamp op Urk.

Na enkele jaren van afwezigheid konden we afgelopen vrijdag en zaterdag weer getuige zijn van ‘Urk in Wintersferen’. Aan de ‘wintersferen’ zijn thema’s verbonden. Vormden dit jaar de 7 plagen die het voormalige eiland en haar bewoners dankzij de inpoldering over zich heen kregen het thema, in 2017 was het thema de Eerste Wereldoorlog en dan in het bijzonder het interneringskamp dat Urk, tegen wil en dank, rijk was.

Geen gelopen race

Over de Afsluitdijk en gedeeltelijke inpoldering, van de toen nog Zuiderzee, werd voor en tijdens deze oorlog volop gesproken maar voor Ir. Lely, de aanjager van het plan, was het nog steeds geen gelopen race. Urk was, net zoals Schokland, Marken en Wieringen, toen nog steeds een eiland in de Zuiderzee en dat mocht voor velen zo blijven. Toch, een vernietigende storm in 1916 èn, ondanks onze neutraliteit, grote voedseltekorten in deze oorlog (28 juli 1914 - 11 november 1918) vanwege logistieke problemen zorgden ervoor dat nog tijdens de oorlogsgruwelen, op 14 juni 1918, de Zuiderzeewet uiteindelijk toch wordt aangenomen; voor veiligheid en landbouwgrond.

Afhankelijk van de agressor

Je kunt als klein land met een slecht uitgerust leger wel neutraal willen blijven, maar je bent wel afhankelijk van de agressor! In de Tweede Wereldoorlog lukte ons dat dan ook duidelijk niet, maar in de Eerste Wereldoorlog wel. Dit had echter wel consequenties want soldaten en officieren die een neutraal land, al dan niet vrijwillig, binnenkomen moesten volgens de Tweede Haagse Vredesconferentie (1907) ontwapend en geïnterneerd worden.

Dit kon gaan om gevluchte/gedeserteerde militairen, maar ook piloten van gevechtsvliegtuigen of bommenwerpers die hier een onvrijwillige noodlanding maakten moesten bewaakt worden om vluchten te voorkomen, want daar werd door de strijdende partijen onze neutraliteit mede op beoordeeld. Verschillende kampen waren er over ons land verdeeld. Ook waren er kampen voor (voornamelijk Belgische) burgervluchtelingen waar de leefomstandigheden erbarmelijk waren.

Tussen vuurtoren en Kerkje aan de zee

Eén van de officierskampen werd gebouwd op Urk op het grasveld tussen de vuurtoren en Het Kerkje aan de Zee. Tegenwoordig staan er huizen en heet het de Vuurtorenstraat. Op de oude foto is de barak in het midden te zien, rechts een gedeelte van de oude school en op de achtergrond de kerk met daarvoor het zogenoemde lijkhuisje dat ook op de huidige foto te zien is.

Later zou er aan de kerktoren nog een wachtpost gebouwd worden. Officieren die hun erewoord gaven niet te zullen ontsnappen kregen een redelijke vrijheid, zei die dat niet deden - het was namelijk de plicht van iedere officier om te proberen te ontsnappen - werden opgesloten in onder andere het interneringskamp op Urk waarvan men dacht dat ontsnappen vanaf een eiland onmogelijk was; het Alcatraz of Elba van de Lage Landen.

Onder militair gezag

De bewaking bestond hoofdzakelijk uit Urkse dienstplichtige militairen en burgemeester Arie Gravestein raakte zijn bevoegdheid kwijt; Urk kwam onder militair gezag, onder leiding van overste Daniël Vreedenberg. Er zaten voornamelijk Belgische, Franse en Britse officieren gevangen en die gaven vanwege de ontberingen, Urk al snel de bijnaam Duivelseiland of zoals de Franse militairen het noemden; Île du Diable. Zo wordt trouwens ook een klein eiland voor de kust van Frans-Guyana genoemd.

Met de naam ‘Duivelseiland’ is vorig jaar een boek verschenen van Mandy van Dijk die het lot van enkele officieren haarfijn heeft uitgeplozen en daar een lekker leesbaar verhaal van heeft gemaakt. Ondanks het feit dat ontsnappen voor onmogelijk werd gehouden is dat toch een enkeling gelukt. Daarnaast zijn er verschillende mislukte pogingen gedaan, met onder andere het graven van een tunnel naar het lijkhuisje; een hels karwei dat voortijdig, tot grote frustratie van de militairen, door de bewakers ontdekt werd.

Reuring op het eiland

Naar verluidt hebben er op Urk 39 officieren geïnterneerd gezeten die voor de nodige reuring op het eiland hebben gezorgd. Op 1 maart 1915 werd begonnen met de bouw van de barak nadat het aantal officieren snel toeneemt en de eerdere huisvesting in een woonhuis te klein was geworden. Na de oorlog vertrekken op 20 november 1918 de laatste officieren.

De Eerste Wereldoorlog (in België spreekt men van de Grote Oorlog) begint met de oorlogsverklaring van Oostenrijk/Hongarije op 28 juli 1914 aan Servië. Aanleiding hiervoor is de politieke moord op troonopvolger Frans Ferdinand en zijn echtgenote Sophie Chotec tijdens een bezoek aan Sarajevo, precies een maand eerder, door de Servische nationalist Gavrillo Princip.

België, dat net als Nederland ook neutraal wilde blijven, had geen schijn van kans toen de Duitse legers, die partij hadden gekozen voor de Habsburgers, dwars door België trokken om de Fransen aan te vallen. Hierbij werd Antwerpen onder de voet gelopen dat vele vluchtelingen, zowel burgers als militairen, deed besluiten naar Nederland te vluchten.

Bloedige loopgravenoorlog

In Frankrijk ontstond een zinloze, uiterst bloedige loopgravenoorlog, waarbij vele doden vielen en men qua verovering van grondgebied vrijwel niets opschoot. Toen uiteindelijk de Verenigde Staten zich intensiever met de oorlog gingen bemoeien werd de druk van de geallieerden op de centralen te groot en eindigde de oorlog op 11 november 1918; 104 jaar geleden. Het directe aantal burger- en militaire doden ligt rond de 20 miljoen! Door ziektes, onder andere opgelopen in de loopgraven, zoals de Spaanse Griep, overlijden daarna nog veel en veel meer mensen.

Op 28 juni 1919, precies vijf jaar na de moord op Frans Ferdinand van Oostenrijk, werd het Vredesverdrag van Versailles ondertekend, een verdrag dat voor blijvende vrede in de toekomst moest zorgen. Het tegendeel gebeurde echter, want Duitsland zag het verdrag als zo’n onredelijk dictaat - onder andere bizarre herstelbetalingen en inleveren van grondgebied - dat je kon wachten op de volgende oorlog.

Geen eiland meer

Het interbellum duurde daarom slechts 31 jaar (voor Nederland 32 jaar). In die periode, op 3 oktober 1939, werd Urk via de Noorder- en Westermeerdijk met Lemmer verbonden; hoewel nog wel omringd door water was het geen eiland meer.

Nieuws

menu